Θέματα Κατατακτήριες Ψυχολογίας ΕΚΠΑ 2025 και Ενδεικτικές Απαντήσεις

ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ. ΕΤΟΥΣ 2025-2026

1. Εξεταζόμενο μάθημα: Εισαγωγή στην Ψυχολογία

ΘΕΜΑ:

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Α. Κατονομάστε μια απεικονιστική τεχνική που μας επιτρέπει τη μελέτη του επιπέδου ενεργοποίησης εγκεφαλικών περιοχών μέσω αιμοδυναμικών αλλαγών χωρίς ενδοφλέβια έγχυση ουσιών. Αναφέρατε μια συγκεκριμένη διαφορά που ανιχνεύει η τεχνική αυτή και που βασίζεται αυτή η διαφορά; Τι μπορούμε να προσδιορίσουμε με αυτή την τεχνική;

Β. Κατονομάστε μια απεικονιστική τεχνική που μας επιτρέπει τη χαρτογράφηση των δομικών εγκεφαλικών δικτύων. Αναφέρατε τι μετρά αυτή η τεχνική και τι απεικονίζει; Κατονομάστε τον μεγαλύτερο εγκεφαλικό σύνδεσμό που μπορεί να απεικονιστεί μέσω αυτής της τεχνικής και αναφέρατε τι συνδέει αυτός ο σύνδεσμος; Αναφέρατε μια από τις πλέον φιλόδοξες προσπάθειες μελέτης του εγκεφάλου μέχρι σήμερα η οποία ξεκίνησε το 2009 και σχετίζεται με την τεχνική αυτή.

Γ. Κατονομάστε μια συγκεκριμένη απεικονιστική τεχνική που έκανε ευρέως γνωστή ο Biswal. Αναφέρατε τι μετρά αυτή η τεχνική και σε ποια παραδοχή βασίζεται. Σε ποιο είδος διεργασιών εμπλέκεται το δίκτυο αυτόματης λειτουργίας (ή προεπιλεγμένο δίκτυο) και σε ποιους λοβούς εντοπίζονται κομβικές περιοχές αυτού του δικτύου. Περιγράψτε μια επιστημονική θεωρία για τα όνειρα που σχετίζεται με το συγκεκριμένο δίκτυο.

Απαντήσεις :

Υποερώτημα :

Απάντηση:

Μια απεικονιστική τεχνική που επιτρέπει τη μελέτη του επιπέδου ενεργοποίησης εγκεφαλικών περιοχών μέσω αιμοδυναμικών αλλαγών, χωρίς ενδοφλέβια έγχυση ουσιών, είναι η fMRI (λειτουργική μαγνητική τομογραφία), κυρίως με την αντίθεση BOLD.

Η fMRI ανιχνεύει μια συγκεκριμένη διαφορά στο σήμα που σχετίζεται με μεταβολές στην αναλογία οξυγονωμένης και αποξυγονωμένης αιμοσφαιρίνης στο αίμα μιας περιοχής. Αυτή η διαφορά βασίζεται στο ότι η αποξυγονωμένη αιμοσφαιρίνη είναι παραμαγνητική και προκαλεί μεγαλύτερες τοπικές ανομοιογένειες στο μαγνητικό πεδίο (άρα αλλαγές στο σήμα), ενώ η οξυγονωμένη αιμοσφαιρίνη έχει διαφορετική μαγνητική συμπεριφορά. Όταν μια περιοχή ενεργοποιείται νευρωνικά, αυξάνεται η τοπική αιματική ροή και τυπικά αυξάνεται σχετικά η οξυγόνωση, γεγονός που μεταβάλλει το BOLD σήμα.

Με την fMRI μπορούμε να προσδιορίσουμε ποιες εγκεφαλικές περιοχές παρουσιάζουν σχετική αύξηση ή μείωση λειτουργικής ενεργοποίησης κατά την εκτέλεση ενός έργου ή την έκθεση σε ερεθίσματα, δηλαδή να κάνουμε λειτουργική χαρτογράφηση και συγκρίσεις ενεργοποίησης μεταξύ διαφορετικών συνθηκών ή ομάδων. Πρόκειται για έμμεσο δείκτη της νευρωνικής δραστηριότητας, γιατί μετρά την αιμοδυναμική απόκριση και όχι απευθείας την ηλεκτρική δραστηριότητα των νευρώνων.

Υποερώτημα :

Απάντηση:

Μια απεικονιστική τεχνική που επιτρέπει τη χαρτογράφηση των δομικών εγκεφαλικών δικτύων είναι η απεικόνιση διάχυσης με MRI, πιο κλασικά ως DTI (diffusion tensor imaging) σε συνδυασμό με tractography.

Η τεχνική αυτή μετρά τη διάχυση (Brownian motion) των μορίων νερού μέσα στον εγκεφαλικό ιστό και ιδιαίτερα τη διευθυντικότητα/ανισοτροπία της διάχυσης στη λευκή ουσία. Από αυτά τα δεδομένα εκτιμάται ο κύριος προσανατολισμός των δεσμίδων αξόνων και μπορούν να ανακατασκευαστούν πιθανοί “δρόμοι” των ινών (tracts).

Απεικονίζει κυρίως τις δεσμίδες της λευκής ουσίας και τη δομική συνδεσιμότητα (structural connectivity) μεταξύ περιοχών, δηλαδή ένα “χάρτη” των ανατομικών συνδέσεων στον ζωντανό ανθρώπινο εγκέφαλο. humanconnectome.org+1

Ο μεγαλύτερος εγκεφαλικός σύνδεσμος που μπορεί να απεικονιστεί με αυτή την τεχνική είναι το μεσολόβιο (corpus callosum). Αυτό συνδέει τα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια, επιτρέποντας διαημισφαιρική επικοινωνία. (γενική νευροανατομία)

Μία από τις πιο φιλόδοξες προσπάθειες μελέτης του εγκεφάλου που ξεκίνησε το 2009 και σχετίζεται άμεσα με αυτή τη λογική χαρτογράφησης της συνδεσιμότητας είναι το Human Connectome Project, το οποίο στοχεύει στη δημιουργία “connectome”, δηλαδή χαρτών δομικής και λειτουργικής συνδεσιμότητας, αξιοποιώντας μεταξύ άλλων και diffusion MRI.

Υποερώτημα :

Απάντηση:

Η τεχνική που έγινε ευρέως γνωστή από τον Biswal είναι η fMRI σε κατάσταση ηρεμίας (resting-state fMRI, rs-fMRI) για τη μελέτη της λειτουργικής συνδεσιμότητας μέσω του BOLD σήματος (Blood Oxygenation Level Dependent), δηλαδή “εξαρτώμενο από το επίπεδο οξυγόνωσης του αίματος”.

Η rs-fMRI μετρά τις αυτόματες, χαμηλής συχνότητας διακυμάνσεις του BOLD σήματος (τυπικά < 0.1 Hz) όταν το άτομο δεν εκτελεί κάποιο συγκεκριμένο έργο, και ειδικότερα μετρά τον βαθμό χρονικής συσχέτισης (temporal correlation) αυτών των διακυμάνσεων μεταξύ διαφορετικών εγκεφαλικών περιοχών. PubMed+1 Βασίζεται στην παραδοχή ότι όταν δύο περιοχές παρουσιάζουν σταθερά συγχρονισμένες διακυμάνσεις του BOLD, αυτό αντανακλά λειτουργική σύζευξη/λειτουργική συνδεσιμότητα, δηλαδή ότι ανήκουν στο ίδιο λειτουργικό δίκτυο (έμμεσος δείκτης κοινής νευρωνικής δραστηριότητας).

Το δίκτυο αυτόματης λειτουργίας/προεπιλεγμένο δίκτυο (default mode network, DMN) εμπλέκεται κυρίως σε διεργασίες “εσωτερικά κατευθυνόμενης” νόησης, όπως αυτοαναφορική επεξεργασία, ανάκληση αυτοβιογραφικής/επεισοδιακής μνήμης, νοητική προσομοίωση/φαντασία του μέλλοντος, αυθόρμητη σκέψη (mind-wandering) και πτυχές κοινωνικής νόησης (π.χ. σκέψη για τους άλλους/mentalizing). ScienceDirect+1 Κομβικές περιοχές του εντοπίζονται κυρίως:

στον μετωπιαίο λοβό: έσω προμετωπιαίος φλοιός (mPFC)
στον βρεγματικό/οπίσθιο έσω φλοιό: οπίσθιος προσαγωγίος και precuneus
στον βρεγματικό λοβό: κάτω βρεγματικός λοβός/γωνιώδης έλικα
στον κροταφικό λοβό: έσω κροταφικές δομές (π.χ. ιππόκαμπος/παραϊπποκάμπειος) και τμήματα πλάγιου κροταφικού φλοιού.

Μια επιστημονική θεωρία για τα όνειρα που συνδέεται με το DMN είναι το νευρογνωστικό (neurocognitive) μοντέλο του Domhoff: προτείνει ότι ο πυρήνας της ονειρικής εμπειρίας παράγεται από ένα δίκτυο που επικαλύπτει σε μεγάλο βαθμό το DMN και ενισχύεται από δευτερογενείς οπτικές/αισθητικοκινητικές περιοχές, οδηγώντας σε εσωτερικά παραγόμενες εικόνες και αφηγηματικό “σενάριο” (προσομοίωση) χωρίς εξωτερική είσοδο. Κατά τον ύπνο (ιδίως REM) τα δίκτυα εκτελεστικού ελέγχου είναι σχετικά λιγότερο ενεργά, κάτι που βοηθά να εξηγηθούν χαρακτηριστικά των ονείρων όπως η μειωμένη κριτική αξιολόγηση/λογικός έλεγχος και η αυξημένη αυτογενής ροή συνειρμών.

2. Εξεταζόμενο μάθημα: Ιστορία της Ψυχολογίας

ΘΕΜΑ:

Να κατονομάσετε το κίνημα που εγκαθίδρυσε ομάδα ψυχολόγων με επικεφαλής τον Abraham Maslow στις αρχές της δεκαετίας του 1960.

Να αναφέρετε τους λόγους που οδήγησαν στην ίδρυσή του, τις κύριες φιλοσοφικές επιρροές του και τις βασικές αρχές που το διέπουν.

Απάντηση :

Το κίνημα που εγκαθίδρυσε ομάδα ψυχολόγων με επικεφαλής τον Abraham Maslow στις αρχές της δεκαετίας του 1960 είναι η Ανθρωπιστική Ψυχολογία (humanistic psychology), γνωστή και ως «Τρίτη Δύναμη» (σε αντιδιαστολή με τον συμπεριφορισμό και την ψυχανάλυση).

Λόγοι που οδήγησαν στην ίδρυσή του

Αντίδραση στον συμπεριφορισμό: θεωρήθηκε υπερβολικά μηχανιστικός και αναγωγικός, γιατί εστίαζε κυρίως σε παρατηρήσιμη συμπεριφορά και ενίσχυση, παραμελώντας τη συνείδηση, το νόημα και την υποκειμενική εμπειρία.
Κριτική στην κλασική ψυχανάλυση: θεωρήθηκε υπερβολικά προσανατολισμένη στην παθολογία, στις ασυνείδητες συγκρούσεις και στον ντετερμινισμό, με λιγότερη έμφαση στις υγιείς δυνάμεις, την ανάπτυξη και την προσωπική επιλογή.
Ανάγκη για μια «ψυχολογία της υγείας και του δυναμικού»: να μελετηθούν συστηματικά η δημιουργικότητα, η αγάπη, οι αξίες, η αυτοπραγμάτωση, η προσωπική ολοκλήρωση και οι «κορυφαίες εμπειρίες» (peak experiences).
Κοινωνικο-πολιτισμικό πλαίσιο: μεταπολεμικά και στις αρχές του ’60 αναπτύχθηκε έντονο ενδιαφέρον για αυθεντικότητα, ελευθερία, προσωπική έκφραση και ποιότητα ζωής, που ταίριαζε με μια πιο «ανθρωποκεντρική» ψυχολογία.

Κύριες φιλοσοφικές επιρροές

Φαινομενολογία: έμφαση στο πώς βιώνει ο άνθρωπος τον κόσμο (πρώτο πρόσωπο, εμπειρία, νόημα).
Υπαρξισμός: ελευθερία, επιλογή, ευθύνη, αυθεντικότητα, αγωνία και αναζήτηση νοήματος.
Ανθρωπισμός/προσωπισμός: αξία και αξιοπρέπεια του ατόμου, ηθική έμφαση στην ανάπτυξη και στην πραγμάτωση δυνατοτήτων.
Ολιστική θεώρηση (σε συγγένεια και με προσεγγίσεις τύπου Gestalt): ο άνθρωπος ως ενιαίο σύνολο και όχι άθροισμα μερών.
(Σε επίπεδο ψυχολογικής παράδοσης, μεγάλη επιρροή είχε και η προσωποκεντρική προσέγγιση του Carl Rogers, αν και η ερώτηση ζητά κυρίως τις φιλοσοφικές ρίζες.)

Βασικές αρχές που το διέπουν

Ολιστική θεώρηση του ανθρώπου: βιολογικές, ψυχολογικές, κοινωνικές και πνευματικές/αξιακές διαστάσεις συνυπάρχουν.
Πρωτείο της υποκειμενικής εμπειρίας: σημασία έχει το βίωμα και το προσωπικό νόημα που αποδίδει το άτομο.
Ελευθερία, επιλογή και προσωπική ευθύνη: ο άνθρωπος δεν είναι μόνο προϊόν ερεθισμών ή ασυνείδητων δυνάμεων· μπορεί να επιλέγει και να κατευθύνει τη ζωή του.
Έμφυτη τάση για ανάπτυξη: κεντρική ιδέα η αυτοπραγμάτωση/αυτοπλήρωση (Maslow) και η πραγμάτωση του εαυτού σε ευνοϊκές συνθήκες (Rogers).
Εστίαση στην υγεία και στο δυναμικό: μελέτη θετικών πλευρών (δημιουργικότητα, αγάπη, αξίες, νόημα), όχι μόνο συμπτωμάτων και διαταραχών.
Σχέση και αυθεντική συνάντηση στη θεραπεία/βοήθεια: ενσυναίσθηση, αποδοχή, γνησιότητα ως βασικές συνθήκες αλλαγής.
Μεθοδολογικός πλουραλισμός: εκτός από πειραματικές μεθόδους, αξιοποίηση ποιοτικών/ιδιογραφικών προσεγγίσεων όταν χρειάζεται για να αποδοθεί η εμπειρία.

3. Εξεταζόμενο μάθημα: Γνωστική Ψυχολογία

ΘΕΜΑ:

Α. Περιγράψτε τα στάδια της οπτικής επεξεργασίας από τον αμφιβληστροειδή στον εγκεφαλικό φλοιό, τα οποία διαμεσολαβούν την ολοκλήρωση της αναγνώρισης εικόνας.

Β. Περιγράψτε συνοπτικά μια διαταραχή/ έλλειμμα της οπτικής αναγνώρισης εξηγώντας σε ποια επίπεδα της οπτικής επεξεργασίας είναι πιθανότερο να εντοπίζεται η βλάβη.

Γ. Δώστε ένα παράδειγμα από την καθημερινότητα όπου η ίδια οπτική πληροφορία οδηγεί σε διαφορετική αναγνώριση λόγω πλαισίου/ προσδοκίας.

Απαντήσεις :

Υποερώτημα :

Α.Περιγράψτε τα στάδια της οπτικής επεξεργασίας από τον αμφιβληστροειδή στον εγκεφαλικό φλοιό, τα οποία διαμεσολαβούν την ολοκλήρωση της αναγνώρισης εικόνας.

Απάντηση :

Η οπτική επεξεργασία από τον αμφιβληστροειδή μέχρι τον εγκεφαλικό φλοιό (και ειδικά η ολοκλήρωση που οδηγεί σε αναγνώριση εικόνας) μπορεί να περιγραφεί σε διαδοχικά στάδια:

Αμφιβληστροειδής: μετατροπή φωτός σε νευρικό σήμα

Τα ραβδία και τα κωνία (φωτοϋποδοχείς) μετατρέπουν την φωτεινή ενέργεια σε ηλεκτρικά σήματα (φωτομετατροπή).
Τα σήματα οργανώνονται μέσω διπολικών, οριζόντιων και αμακρινών κυττάρων, που ενισχύουν την αντίθεση και την τοπική επεξεργασία (κέντρο–περιφέρεια, πλευρική αναστολή).
Τα γαγγλιακά κύτταρα δημιουργούν “έξοδο” του αμφιβληστροειδούς με κωδικοποίηση βασικών χαρακτηριστικών (αντίθεση, φωτεινότητα, χονδρικά περιγράμματα, αρχική πληροφορία κίνησης/χρώματος).

Οπτικό νεύρο – οπτικό χίασμα – οπτική ταινία: μεταβίβαση και ημισφαιρική οργάνωση

Οι άξονες των γαγγλιακών κυττάρων σχηματίζουν το οπτικό νεύρο.
Στο οπτικό χίασμα οι ίνες από τα ρινικά ημιμόρια κάθε αμφιβληστροειδούς διασταυρώνονται, ώστε το αριστερό ημισφαίριο να επεξεργάζεται το δεξί οπτικό πεδίο και το δεξί ημισφαίριο το αριστερό.

Θάλαμος: έξω γονατώδες σώμα (LGN)

Η κύρια “πύλη” προς τον φλοιό. Εκεί γίνεται περαιτέρω φιλτράρισμα/ενίσχυση του σήματος και διατηρείται η αμφιβληστροειδοτοπική (retinotopic) χαρτογράφηση.
Παράλληλα κανάλια πληροφορίας: χονδρικά, ταχύτερη πληροφορία κίνησης/αντίθεσης (magnocellular) και λεπτομερέστερη πληροφορία χρώματος/μορφής (parvocellular), που θα τροφοδοτήσουν διαφορετικές φλοιϊκές εξειδικεύσεις.

Οπτικές ακτινοβολίες προς τον πρωτοταγή οπτικό φλοιό (V1, ινιακός λοβός)

Από το LGN τα σήματα πηγαίνουν μέσω των οπτικών ακτινοβολιών στη V1.
Στη V1 γίνεται ανάλυση στοιχειωδών χαρακτηριστικών: προσανατολισμός γραμμών/ακμών, χωρική συχνότητα, τοπική κίνηση, διόφθαλμη πληροφορία και αρχική επεξεργασία βάθους. Είναι το στάδιο “πρώιμης” οπτικής ανάλυσης.

Δευτεροταγείς/εξωραβδωτές οπτικές περιοχές (V2, V3, V4, MT/V5): ολοκλήρωση χαρακτηριστικών

V2/V3: συνδυασμός πληροφοριών από V1 (περιγράμματα, υφή, πιο σύνθετες μορφές, οργάνωση σχήματος-φόντου).
V4: πιο έντονη συμβολή σε χρώμα και επεξεργασία μορφής/καμπυλότητας.
MT/V5: εξειδίκευση στην κίνηση (κατεύθυνση, ταχύτητα).

Δύο κύριες φλοιϊκές οδοί για ολοκλήρωση και αναγνώριση

Κοιλιακή οδός (ventral, “τι”): από ινιακές περιοχές προς κάτω κροταφικό φλοιό. Εδώ προχωρά η αναγνώριση αντικειμένων/προσώπων με ολοένα πιο σύνθετες αναπαραστάσεις (από ακμές → σχήματα → αντικείμενα με σχετική ανεξαρτησία από μέγεθος/θέση).
Ραχιαία οδός (dorsal, “πού/πώς”): από ινιακές προς βρεγματικές περιοχές. Επεξεργάζεται χωρικές σχέσεις, κίνηση και οπτικοκινητικό έλεγχο (π.χ. καθοδήγηση της δράσης).

Επανατροφοδότηση (feedback) και προσοχή: σταθεροποίηση της αναγνώρισης
Η αναγνώριση εικόνας δεν είναι μόνο “από κάτω προς τα πάνω” (feedforward). Ανώτερες περιοχές (κροταφικές/μετωπιαίες) στέλνουν feedback σε πρώιμες οπτικές περιοχές, και η προσοχή βοηθά στην επιλογή, τη δέσμευση χαρακτηριστικών (binding) και την επίλυση αμφισημιών (π.χ. όταν το ερέθισμα είναι θολό ή θορυβώδες).

Με λίγα λόγια: ξεκινάμε από φωτομετατροπή και τοπική κωδικοποίηση στον αμφιβληστροειδή, μετά μεταβίβαση/οργάνωση μέσω θαλάμου (LGN), πρώιμη ανάλυση στη V1, ολοκλήρωση σε εξωραβδωτές περιοχές και τελικά αναγνώριση κυρίως μέσω της κοιλιακής οδού με σημαντική συμβολή προσοχής και feedback.

Υποερώτημα :

Απάντηση :

Ένα χαρακτηριστικό έλλειμμα της οπτικής αναγνώρισης είναι η οπτική αγνωσία, δηλαδή η δυσκολία αναγνώρισης αντικειμένων με την όραση, ενώ η βασική όραση (οπτική οξύτητα, πεδία, φωτεινότητα) μπορεί να είναι σχετικά διατηρημένη και το άτομο μπορεί να αναγνωρίσει το ίδιο αντικείμενο με αφή ή ακρόαση.

Δύο βασικοί τύποι και το “επίπεδο” βλάβης

Προσεπτική (apperceptive) οπτική αγνωσία

Περιγραφή: το άτομο δεν μπορεί να σχηματίσει σταθερή, ολοκληρωμένη οπτική αντίληψη του σχήματος. Δυσκολεύεται να αντιγράψει σχέδια, να ταιριάξει σχήματα ή να αναγνωρίσει ένα αντικείμενο όταν αλλάζει η γωνία θέασης/ο φωτισμός.
Πιθανότερο επίπεδο βλάβης: πρώιμα–ενδιάμεσα στάδια της οπτικής επεξεργασίας, μετά τον πρωτοταγή οπτικό φλοιό, στις εξωραβδωτές ινιακές περιοχές (V2/V3) και γενικότερα στην ινιοκροταφική “είσοδο” της κοιλιακής οδού, όπου γίνεται η ομαδοποίηση ακμών σε σχήματα και η οργάνωση μορφής.

Συνειρμική (associative) οπτική αγνωσία

Περιγραφή: το άτομο μπορεί να αντιληφθεί το σχήμα (συχνά μπορεί να αντιγράψει σωστά ένα αντικείμενο), αλλά δεν μπορεί να το ταυτοποιήσει/ονομάσει ή να συνδέσει την οπτική μορφή με τη σημασία της (τι είναι, σε τι χρησιμεύει).
Πιθανότερο επίπεδο βλάβης: πιο “όψιμα” στάδια της κοιλιακής οδού, κυρίως στον κάτω κροταφικό φλοιό, ή/και στις συνδέσεις μεταξύ οπτικών περιοχών και σημασιολογικών συστημάτων (οπτικό → γνώση/έννοια). Εδώ το πρόβλημα είναι περισσότερο στη σύνδεση της οπτικής αναπαράστασης με τη μνήμη/σημασία.

Συνοπτικά
Η προσεπτική αγνωσία δείχνει βλάβη στην κατασκευή της οπτικής μορφής (πρώιμη/ενδιάμεση επεξεργασία), ενώ η συνειρμική αγνωσία δείχνει βλάβη στη σύνδεση της ήδη σχηματισμένης μορφής με τη σημασία και την ονομασία (όψιμη επεξεργασία στην κοιλιακή οδό, κάτω κροταφικός).

Υποερώτημα :

Απάντηση :

Παράδειγμα από την καθημερινότητα είναι ένα “αμφίσημο” γράμμα/σύμβολο που αλλάζει νόημα ανάλογα με το πλαίσιο.

Αν δεις το ίδιο σύμβολο ως “13” μέσα στη σειρά 12–13–14, θα το αναγνωρίσεις ως αριθμό 13. Αν όμως το δεις μέσα στη σειρά A–(ίδιο σύμβολο)–C, τότε τείνεις να το αναγνωρίσεις ως γράμμα B. Η οπτική πληροφορία είναι ίδια, αλλά το πλαίσιο/η προσδοκία (αν “διαβάζεις” αριθμούς ή γράμματα) καθοδηγεί την αναγνώριση.